आदित्य महताे
तराई नेपालको सबैभन्दा उपजाउ र जनघनत्व भएको भू–भाग हो। यहाँको प्रमुख जीवनशैली कृषि आधारित छ, जहाँ पानीको महत्व अत्यधिक छ। तर पछिल्लो केही वर्षदेखि तराईमा वर्षा नहुनु वा अत्यन्त न्यून वर्षा हुनु गम्भीर समस्याको रूपमा देखा परेको छ। यसले कृषिमा विनाश ल्याएको छ, पानीको अभावमा जनजीवन कष्टकर बनेको छ। यस्तो स्थितिको जिम्मेवार आखिर को हो? यो प्रश्न अब जनताको मुखमा मात्र नभएर नीतिनिर्माण तहमा पनि उठ्न जरुरी छ।
सबैभन्दा पहिला, वातावरणीय असन्तुलन र जलवायु परिवर्तनलाई मुख्य जिम्मेवार मान्न सकिन्छ। विश्वव्यापी रुपमा कार्बन उत्सर्जन बढ्दै जानु, वन विनाश, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहनले जलवायु प्रणालीमा असन्तुलन ल्याएको छ। तराई क्षेत्रमा पनि जथाभावी जंगल फँडानी, नदी तथा तालको संरक्षणमा बेवास्ता, निर्माण कार्यको नाममा भूमिको चरम उपयोगले वातावरणीय सन्तुलन बिग्रिएको छ।
मोरिङ्गा (Moringa oleifera) एक गुणकारी तथा बहुउपयोगी वृक्ष हो जसलाई नेपालीमा “सजिवन”, “सहजन” वा “मुनगा” भनेर चिनिन्छ। यसको खेती विशेषगरी नेपालको तराई भूभागमा गर्न सकिन्छ जहाँ गर्मी धेरै हुन्छ र पानीको कमीको समस्या बढ्दो छ। मोरिङ्गा रूख न केवल पोषण र औषधीय दृष्टिले उपयोगी छ, यो वातावरण संरक्षण र वर्षा वृद्धि गर्न पनि सहयोगी छ।
१. माटो संरक्षण र हरियाली विस्तार
मोरिङ्गा रूखको जराले माटो मजबुत बनाउँछ र कटाव तथा क्षरणबाट जोगाउँछ। यसको पातले जमिन छोपिने भएकाले माटो सुख्खा हुने वा उडे जाने सम्भावना घटाउँछ। हरियाली बढ्दा जमिनको आर्द्रता कायम रहन्छ जसले वातावरणमा पानीको वाष्पीकरण प्रक्रिया सहजीकरण गर्छ।
२. कार्बन शोषण र वायुप्रदूषण नियन्त्रण
मोरिङ्गा रूखले वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड (CO₂) सोस्ने क्षमतामा निकै प्रभावकारी छ। यसले ग्रीनहाउस ग्यास घटाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा वातावरणीय तापक्रम नियन्त्रणमा रहन्छ। तापमान नियन्त्रणले मौसम प्रणाली सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ, जुन वर्षा चक्रको स्थायित्वका लागि आवश्यक छ।
३. जल चक्रमा सकारात्मक प्रभाव
जब अधिक मात्रामा मोरिङ्गा जस्ता रूखहरू रोपिन्छन्, तिनले जमिनमा नमी बढाउने र वातावरणमा वाष्प उत्सर्जन गर्ने कार्य गर्छन्। यो वाष्प बादल बन्न सहयोगी हुन्छ, जसले गर्दा वर्षाको सम्भावना बढ्छ। तराई क्षेत्रमा मोरिङ्गा रोपण व्यापक भएमा त्यसले पानीको चक्रलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
४. जैव विविधता संरक्षण
मोरिङ्गा रूखले चराचुरुङ्गी, मौरी र विभिन्न कीराहरूलाई आकर्षित गर्छ। यस्ता जैव विविधता भएको वातावरण वर्षा ल्याउने प्रकृतिक चक्रलाई सजीव बनाउँछ। यस्तो जैविक सन्तुलन वातावरणलाई स्थायित्व प्रदान गर्छ।
५. न्यून पानीमै उत्पादन सम्भव
मोरिङ्गा कम पानीमै हुर्कन सक्ने रूख हो। यसले सूखा प्रभावित क्षेत्रहरूमा पनि हरियाली विस्तार गर्न सक्छ। हरियालीले वातावरण चिसो बनाउने, जलवाष्प बनाउने र दीर्घकालीन रूपमा वर्षा वृद्धिमा टेवा पुर्याउने सम्भावना हुन्छ।
१. वृक्षरोपणलाई प्राथमिकता दिनुहोस्:
सकेसम्म आफ्ना खेतबारी, घर वरिपरि र सार्वजनिक ठाउँमा बढीभन्दा बढी रुखहरू जस्तै मोरिङ्गा लगाउनुहोस्। रुखले पानी चुस्न, बाफ बनाएर बादल बन्न मद्दत गर्छ, जसले वर्षा ल्याउँछ।
२. जल स्रोतको संरक्षण गर्नुहोस्:
नदी, तलाउ, इनार, धाराहरू सफा राख्ने, अवरोध नगर्ने र पुनः निर्माण गर्ने काममा सक्रिय भूमिका खेल्नुहोस्। पानीका स्रोतहरू संरक्षण भएमा भूमिगत जलस्तर बढ्छ र सिँचाइको व्यवस्था राम्रो हुन्छ।
३. रासायनिक मलको सट्टा जैविक मलको प्रयोग गर्नुहोस्:
रासायनिक मलले जमिनको स्वास्थ्य बिगार्दछ र वातावरण प्रदूषित बनाउँछ। त्यसको सट्टा गहुँगोबर, कम्पोस्ट, हरियो मल प्रयोग गर्नु लाभदायक हुन्छ।
४. जल संरक्षण प्रविधि अपनाउनुहोस्:
वर्षातको पानी जम्मा गरेर त्यसलाई कृषि वा घरेलु प्रयोजनमा प्रयोग गर्नुहोस्। ‘रेन वाटर हार्भेस्टिङ’ प्रणाली लागू गर्न सकिन्छ।
५. फोहोर व्यवस्थापन गर्नुहोस्:
प्लास्टिकजन्य वस्तुहरू नदी, जमिन वा खोलामा नफालौं। पुनः प्रयोगयोग्य सामग्री प्रयोग गरौं र वातावरणलाई सफा राखौं।
६. सामुदायिक चेतना विकास गर्नुहोस्:
गाउँमा वातावरणीय कार्यक्रमहरू, वृक्षारोपण अभियान, सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालन गरी सामूहिक सहभागिता बढाउनुहोस्।
७. माटो कटान रोक्ने उपाय अपनाउनुहोस्:
खेतमा बाँध बाँध्ने, मल्चिङ गर्ने, ढल निकास व्यवस्थित गर्ने जस्ता उपायहरूबाट माटो कटान रोकिन्छ र उत्पादन बढ्छ।
८. जलवायु परिवर्तनविरुद्ध आवाज उठाउनुहोस्:
आफ्नो अधिकार र वातावरणको रक्षाका लागि स्थानीय सरकार तथा संघीय सरकारसँग सहकार्य गरी वातावरण संरक्षण नीति कार्यान्वयन गराउन दबाब दिनुहोस्।
यी सल्लाहहरूलाई व्यवहारमा उतारेर तराई क्षेत्रमा पुनः हरियाली फैलाउन सकिन्छ, जसले गर्दा नियमित र पर्याप्त वर्षा हुनसक्छ र कृषिमा पनि सुधार आउनेछ।
निष्कर्षमा, मोरिङ्गा रूख केवल एक स्वास्थ्यवर्द्धक वनस्पति नभई वातावरणीय दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। तराई क्षेत्रका सुख्खा र सिंचाइ सुविधा विहीन स्थानहरूमा मोरिङ्गा रोपण गर्न थाल्ने हो भने यसले माटो जोगाउने, हरियाली बढाउने, तापक्रम घटाउने र वर्षा बढाउने सबै पक्षमा योगदान पुर्याउन सक्छ। नेपाल जस्तो कृषिप्रधान राष्ट्रको दिगो विकासका लागि मोरिङ्गा जस्ता बहुपयोगी वृक्षहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन अपरिहार्य छ।
