आदित्य महताे
सर्लाही, असार-३१, सजिवनलाई अंग्रेजीमा (मोरिङ्गा) भनेर चिनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Moringa Oleifera हो। यो रुख नेपालको तराईदेखि पहाडी भूभागसम्म पाउन सकिन्छ। सजिवनको पात, फुल, फल, बीउ र जरा सबै उपयोगी मानिन्छन्। यसलाई आयुर्वेदिक औषधिको रुपमा प्राचीनकालदेखि प्रयोग गरिँदै आएको छ।
सजिवन (मोरिङ्गा) नेपालको राष्ट्रिय विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। यसको खेतीबाट कृषकहरूले आर्थिक आम्दानी बढाउन सक्छन्। सजिवनमा भरपूर पोषण तत्त्व भएकाले कुपोषण हटाउन सहयोग पुग्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा यसको प्रयोगले स्वास्थ्य सेवा सुधार हुन्छ। सजिवनबाट औद्योगिक स्तरमा तेल, पाउडर, औषधि उत्पादन गरी रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। निर्यात वृद्धि भई देशको आर्थिक स्थिति मजबुत बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। कृषिमा नविन विकल्पको रुपमा सजिवनले हरित विकासमा पनि टेवा पुर्याउँछ। यसैले नेपालको कृषि, स्वास्थ्य, रोजगारी र निर्यात विस्तारमा सजिवन महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ।
हो, मोरिङ्गाका फाइदाहरू वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भएका छन्। विभिन्न अनुसन्धानहरूले मोरिङ्गामा प्रोटिन, भिटामिन, क्याल्सियम, आइरन, पोटासियम र एन्टिअक्सिडेन्ट भरपूर पाइने देखाएका छन्।यसले रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउने, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग र पाचन प्रणाली सुधार गर्ने पुष्टि भएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले समेत कुपोषण घटाउन मोरिङ्गाको सिफारिस गरेको छ। मोरिङ्गाबाट छालाको रोग, कपाल झर्ने समस्या र संक्रमण घटाउने औषधि बनाइन्छ। वैज्ञानिक परीक्षणहरूले मोरिङ्गा प्राकृतिक औषधि र पोषणयुक्त खाद्यवस्तुका रूपमा लाभदायी रहेको प्रमाणित गरेका छन्।
नेपालको तराई क्षेत्रमा ग्लोबल वार्मिङका कारण खेतीमा पानीको अभाव हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा सजिवन (मोरिङ्गा) खेती प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्छ। मोरिङ्गा सुकेको, तातो र सुख्खा भूभागमा सजिलै हुर्कने बिरुवा हो। यसलाई अन्य बालीहरू जस्तो धेरै पानीको आवश्यकता पर्दैन। थोरै पानीमा समेत राम्ररी उत्पादन लिन सकिन्छ।
सजिवनको जराले माटो सम्हाल्ने र उर्वरता बढाउने काम गर्छ, जसले माटोको क्षय कम हुन्छ र जमिन संरक्षणमा सहयोग पुग्छ। यसको हरियो पातले माटोमा नमी कायम राख्न र अन्य बालीहरूलाई छायाँ दिन सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले ग्लोबल वार्मिङका कारण सुख्खा बढ्दा पनि तराईमा यसको खेती दीर्घकालीन फाइदाजनक हुन्छ।
सजिवनबाट स्वास्थ्यवर्द्धक खाद्य, औषधि र व्यापारिक उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसले स्थानीय कृषकको आम्दानी बढाउँछ। यसले वातावरण शुद्ध बनाउन र हरियाली विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउँछ। मोरिङ्गा कार्बन डाइअक्साइड सोस्न र अक्सिजन उत्पादन गर्न प्रभावकारी भएको वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छ। त्यसैले तराई क्षेत्रमा जलवायु अनुकूल खेती र जल स्रोतको संरक्षणका लागि मोरिङ्गा उपयोगी विकल्प हो।
यसरी सजिवनले ग्लोबल वार्मिङ र पानीको कमीमा समाधान ल्याउन सक्ने दीर्घकालीन उपाय दिन सक्छ।
सजिवनमा प्रोटिन, भिटामिन ए, भिटामिन सी, क्याल्सियम, पोटासियम, आइरन, फस्फोरस जस्ता अत्यावश्यक तत्वहरू पाइन्छन्। यसको सेवनले शरीरमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि हुन्छ। मधुमेह, रक्तचाप, मुटु रोग, पाचन प्रणाली र छालासम्बन्धी समस्यामा सजिवनको प्रयोग फाइदाजनक मानिन्छ। विशेषगरी कुपोषण भएका बालबालिका र गर्भवती महिलाका लागि सजिवन अत्यन्त लाभदायक हुन्छ।
आजभोलि नेपालमा सजिवन खेतीप्रति किसानहरू आकर्षित हुँदै गएका छन्। यसबाट आर्थिक फाइदा पनि राम्रो हुन्छ। यसको पातबाट बनाइने पाउडर र चिया अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निकै माग भएको छ।
मोरिङ्गाको व्यापारिक सम्भावना नेपाल भित्र र बाहिर दुवैतर्फ अत्यन्तै व्यापक र आशाजनक छ। नेपालमा मोरिङ्गालाई स्वास्थ्यका दृष्टिले निकै महत्व दिइँदै आएको छ। यसको पात, फुल, बीउ, जरा सबै भाग औषधीय गुणले भरिपूर्ण भएकाले यसको माग बढ्दो छ। स्थानीय स्तरमा विभिन्न फर्महरूले मोरिङ्गाको खेती, प्रशोधन र बिक्री सुरु गरिरहेका छन्। यसको पाउडर, तेल, चिया, क्याप्सुलजस्ता उत्पादनहरू आन्तरिक बजारमा राम्रो मूल्यमा बिक्री भइरहेको छ। मोरिङ्गालाई “मल्टिभिटामिन रुख” समेत भनिन्छ किनभने एकै रुखबाट थुप्रै पोषक तत्व पाइन्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मोरिङ्गाको माग झनै उच्च छ। विशेषगरी अमेरिका, युरोप, जापान, दक्षिण कोरिया जस्ता देशहरूमा स्वास्थ्य सचेतनाका कारण मोरिङ्गाका जैविक उत्पादनहरू अत्यन्त लोकप्रिय छन्। नेपालबाट प्रशोधित मोरिङ्गा पाउडर, तेल र क्याप्सुल निर्यात गर्न सकिन्छ। यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रमाणपत्र र गुणस्तरीय प्याकेजिङ आवश्यक पर्छ।
नेपालको जलवायु मोरिङ्गा खेतीका लागि अनुकूल भएकाले कृषि क्षेत्रको विकास र रोजगार सिर्जनामा यसको ठूलो भूमिका छ। यदि आधुनिक प्रविधि र सहि व्यवस्थापन अपनाइयो भने मोरिङ्गा व्यापारले नेपाललाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउन भित्र र बाहिर दुवै क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना राख्दछ।
यसरी, सजिवन स्वास्थ्य, पोषण र आर्थिक दृष्टिले धेरै उपयोगी र भविष्यमा पनि सम्भावना बोकेको प्राकृतिक वरदान हो। यसको प्रचार र संरक्षण गर्नु सबैको कर्तव्य हो।
