सुमन घिमिरे (अग्रिम)
पतारी पोखरीमा हजारौँको आस्थाको केन्द्र हो। विशेषत: निःसन्तान दम्पतीका लागि यसले वरदान दिने गहिरो जनविश्वास रहिआएको पाइन्छ।
नेपालको मधेश प्रदेशअन्तर्गत सिरहा जिल्लाको लक्ष्मीपुर पतारी गाउँपालिकामा अवस्थित पतारी पोखरी कुनै साधारण जल निकाय मात्र होइन; यो आस्था, परम्परा र गहिरो सांस्कृतिक महत्त्वको एक जीवन्त केन्द्र हो। विशेषगरी निःसन्तान दम्पतीहरूका लागि यस पोखरीको आध्यात्मिक महत्त्व अतुलनीय छ, जसको ख्याति नेपालको सीमा नाघेर छिमेकी भारतसम्म फैलिएको छ।
वरदानको लागि वार्षिक तीर्थयात्रा यस पोखरीको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण यसको सन्तानको वरदान दिने शक्तिशाली ख्याति हो। यद्यपि यसको ऐतिहासिक अभिलेख सीमित छ, पोखरीको परम्पराहरूले यसको उत्पत्ति स्थानीय किंवदन्ती र प्राचीन हिन्दू विश्वासमा आधारित रहेको सङ्केत गर्दछ।
प्रत्येक वर्ष, विक्रम संवत्को नयाँ वर्षको पहिलो दिन, यहाँ एक विशाल मेला लाग्छ। यस दिन भारतका पटना, मधुबनी र दरभङ्गाजस्ता छिमेकी क्षेत्रहरूबाट समेत ठुलो सङ्ख्यामा हिन्दू भक्तजनहरू पोखरीमा भीड लाग्छन्।
१८ घण्टाको कठोर व्रत बसेर, विशेषगरी निःसन्तान महिलाहरू करिब १० बिघा क्षेत्रफलको यस पोखरीमा स्नान गर्छन्। स्थानीय विश्वासअनुसार यदि कुनै महिलाले पहिलो डुबुल्कीमै पोखरीको पिँधबाट माटोको ढिक्का, ढुङ्गा वा कुनै जीवित प्राणी निकाल्न सफल भइन् भने, उनलाई सन्तान प्राप्तिको वरदान मिल्छ।
१.भाकल पूरा गर्ने परम्परा: सन्तान प्राप्तिको भाकल पूरा भएपछि धेरै भक्तजनहरूले पोखरीको देवतालाई बोका बलि चढाउनेजस्ता भेटीहरू पनि लिएर आउने परम्पराले यस पोखरीप्रतिको अटुट आस्थालाई झल्काउँछ।
सामुदायिक पहिचानको केन्द्रीय बिन्दु पतारी पोखरीको वार्षिक तीर्थयात्राले यस क्षेत्रका लागि सांस्कृतिक गतिविधि र सामुदायिक पहिचानको केन्द्रीय बिन्दुको रूपमा काम गर्दछ। पोखरीमा लाग्ने यो वार्षिक मेला मधेश प्रदेश र बाहिरबाट मानिसहरूलाई आकर्षित गर्ने एक प्रमुख घटना हो, जसले समुदायको सांस्कृतिक र सामाजिक बन्धनलाई बलियो बनाउँछ।
२.साझा सांस्कृतिक सम्पदा: सामूहिक रूपमा व्रत बस्ने, पवित्र स्नान गर्ने र भेटी चढाउनेजस्ता अनुष्ठानहरूको पालनाले आस्था र भक्तिमा आधारित साझा सांस्कृतिक सम्पदालाई सुदृढ गर्दछ।
३.स्थानीय अर्थतन्त्रमा टेवा: तीर्थयात्रीहरूको वार्षिक आगमनले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई महत्त्वपूर्ण टेवा पुर्याउँछ। मेलाका बेला भीडलाई सेवा दिने साना व्यवसाय र व्यापारीहरूका लागि यो समय आम्दानीको प्रमुख स्रोत बन्ने गरेको छ।
४.पुस्तान्तरण हुँदै आएको प्राचीन परम्परा
पोखरीको सही उत्पत्ति राम्ररी अभिलेखित नभए पनि, यसको वरिपरिका लामो समयदेखिका परम्पराहरूले यसको गहिरो ऐतिहासिक महत्त्व झल्काउँछ। यहाँ हुने वार्षिक अनुष्ठानहरूले पोखरीको आध्यात्मिक महत्त्व धेरै पुरानो समयदेखि नै स्थापित भएको सङ्केत गर्दछ।
पतारी पोखरीले यस क्षेत्रको पुस्तान्तरण हुँदै आएका लोक परम्पराहरू र आध्यात्मिक विश्वासहरूको जीवित ऐतिहासिक अभिलेखको रूपमा काम गर्दछ। धार्मिक कार्यका अतिरिक्त, नेपालका ग्रामीण भेगका अन्य जल निकायहरूजस्तै, यो पोखरी पनि शताब्दीयौँदेखि कृषि र घरायसी प्रयोगका लागि पानी उपलब्ध गराउने महत्त्वपूर्ण स्रोत रहेको छ।
पतारी पोखरी आज पनि सिरहा जिल्लाको मात्र नभई सम्पूर्ण मधेश प्रदेश र सीमापारिका भक्तजनहरूको लागि आस्था र आशाको केन्द्र बनेको छ।
